Ir.Luc Sala gaat in op de beperkingen en gevaren van het enneagram
Wie heeft nooit
geprobeerd z’n enneagramtype
te bepalen of dat door anderen aangepraat gekregen? Ben je de baas of de helper, welke wing is bepalend, wat is je fixatie en waarom kun je goed
opschieten met andere types? Is op je werk of in de familie sprake van
moeilijke verhoudingen, dan staan de consultants
klaar om aan de hand van dat diagram met negen punten op een cirkel en wat
lijnen en pijlen die op een raadselachtige manier het repeterende deeltal 1/7
representeren inzicht te verschaffen in de relatiemechanismen.
De grenzen verkend; enneagram
Het enneagram van de persoonlijkheidstypen is in de laatste 25 jaar uitgegroeid tot een populair stukje new-age zelfhelp- en therapiegrondslag. De oorsprong ervan is in nevelen gehuld, en zou voortkomen uit geheime esoterische en magische genootschappen in Azië, maar meer dan een enkel symbool of zeer vage verwijzing is er nooit gevonden. Na de vrij stille introductie van het idee in het westen door de Chileen Oscar Ichazo eind jaren vijftig, die zijn inzichten vrij gedoseerd deelde via het Arica Instituut, was er een vrij lange periode van nog steeds vrij verborgen gebruik van het systeem in beperkte kring onder meer katholieke monastieke kringen. Daar kwam in de jaren tachtig verandering in, via met name de boeken van Helen Palmer, Don Richard Riso, Richard Rohr en een aantal andere priesters en ex-priesters. Toen kwamen ook mensen als Claudio Naranjo, die deel uitmaakte van de oorspronkelijke kring rond Ichazo naar buiten met hun inzichten, maar het was met name Helen Palmer uit Berkeley die het hele systeem naar buiten bracht als een soort universele zelf-help methodiek, een tool voor persoonlijkheidsanalyse die zo eenvoudig en breed toepasbaar was, dat je andere psycho-therapeutische methodes en inzichten wel kon vergeten. Ze gaf breed op over de mogelijkheden je spirituele zelf te ontdekken via het enneagram, maar haar aanpak kwam vooral neer op het herkennen van je min of meer automatische reactiepatronen en het daarmee schaven aan je gedrag.
Het altijd hippe en modieuze new-age Californië sprong graag op de bandwagon. Het enneagram was na de Scientology, EST (Landmark) en Avatar golf van groepsdruk en participatie-psychologie vooral een cerebraal systeem; je kon het begrijpen en er boeken over schrijven en workshops over organiseren. New-age organisaties als het Esalen Instituut sprongen er in, het werd een mode. Die mode bereikte, met wat vertraging en soms weinig diepgang ook ons land en anno 2010 is het enneagram met boeken, websites, televisieprogramma’s en cursussen ook hier stevig geworteld. Daarbij valt me op, dat niemand inziet (of ooit schreef) dat de onderliggende basis van het enneagram ligt in de ademhaling, de manier waarop de levensenergie door het lichaam, naar een van de drie centra (buik, hart, hoofd) wordt gestuurd. Wel ontwikkelde Alan Sheets een iets afwijkend “enneagram of the body”, gebaseerd op karakteristieke flight/fight lichaamshoudingen, ook met negen typen, maar met een iets andere body/hart/hoofd indeling en een relatie met de chakra’s.
Ik maakte zelf al in
Dat het enneagram ons veel brengt, zoals Willem Jan van de Wetering stelt, is natuurlijk waar. Hij ziet het als een model voor een groter plan in ons mens zijn, een figuurlijke weergave van een systeem dat de negen universele verschillen in beeld brengt, maar ook als een uitdaging de enneatypische beperkingen aan te gaan om er juist los van te komen. Het toont een prachtige samenwerking tussen allerlei systemen die in het Enneagram een plaats hebben, daar kan ieder volgens hem mee doen wat hem/haar goeddunkt om het eigen pad mee te verfraaien.
Het enneagram werd echter, bij alle kwaliteiten ervan, ook een voertuig voor ambitieuze zelfkickers, die er mee aan de haal gingen zonder veel aandacht voor de consequenties en implicaties van een systeem, dat zeer ingrijpend niet alleen karakter en persoonlijkheid, maar ook gedrag, gezondheid en relaties kan beschrijven en deels voorspellen. Die consequenties waren voor George Gurdieff, die er al eerder mee werkte en Ichazo blijkbaar wel duidelijk, want zij gingen met de diepere inzichten en details van het enneagram niet ongeremd de boer op. Gurdieff gebruikte het in z’n bewegingsoefeningen, z’n volgelingen zoals P.D. Ouspensky en J. Bennet werkten een en ander theoretisch uit, maar gingen nooit op de populaire toer. Ook Ichazo, toch wel de vader van het moderne enneagram, dat overigens maar een deel is van zijn bredere kader voor egoreductie, deelde zijn kennis alleen in beperkte en degelijke voorbereide en begeleide kring via het het Arica Instituut, dat ook in Amsterdam in de Tai-Chi school in de Kerkstraat een anker kreeg. De oorspronkelijke Arica ennegrammen, een tijdlang enneagons genoemd, waren al zeer breed en gaven ook inzicht in zaken als kleurvoorkeur en welk dier bij welk type past, maar de “moderne” uitwijdingen van het enneagram worden steeds complexer en naar mijn gevoel warriger, de eenvoud van het basisschema is ook een kwaliteit.
Hoe handig en raak het werken met het enneagram ook is, er is serieuze kritiek mogelijk. Die gaat verder dan twijfel aan de oorsprong en soms erg ingewikkelde uitlopers van het model, zoals het werken met tritypes. Het lijkt bijna of iedere teacher en schrijver een eigen uitbreiding van het basissysteem moet bedenken. Ook blijkt, dat zelfs ervaren ennegram-leraren soms een verschillende typering van dezelfde persoon geven, er is geen eenduidigheid, typering blijft een kunst, eerder dan een kunde.
Dat er in het enneagram wordt uitgegaan van negen hoofdzonden of drijfveren (Ichazo voegde voor er de 6 en de 9 types bedrog en lafheid aan toe boven de traditionele zeven) wordt onder meer door scepticus Fr. Mitchell Pacwa aangedragen als bewijs dat het systeem te gekunsteld is.
Verder blijkt in de vergelijking met andere typologiën zoals de Myers-Briggs MBTI Personality Types, Jung’s vier typen en de officiële classificatie van psychiatrische stoornissen (DSM) dat er overeenkomsten, maar ook verschillen zijn. Er is eigenlijk geen echt bewijs voor de hele theorie, alleen veel aanwijzingen en veel gebruikers die er goede resultaten mee behalen, qua zelfkennis en zelfontwikkeling. In die zin lijkt het enneagram op astrologie, voor velen een prachtig instrument, voor de “rationele” wereld onbewezen en dus “verdacht”.
Privacy
Een heel duidelijk kritiekpunt op de huidige verbreiding van het systeem is de mogelijke aantasting van de privacy, typering zou een privé-zaak moeten zijn, maar kan licht ook in bredere context gebruikt gaan worden. De gevaren van een systeem, waarmee iedereen (en dat zijn niet alleen therapeuten en psychologen, maar ook de overheid, de verzekeraars, de commercie, de politie en de politiek) inzicht kan krijgen in de diepere beweegredenen van het individu, zijn duidelijk. Dat zou kunnen leiden tot stigmatisering en wat men tegenwoordig “Profiling” noemt, mensen in hokjes indelen en daar repressief, preventief of commercieel gebruik van maken. Denk maar in, als helder zou zijn, dat een bepaald type bevattelijker zou zijn voor bepaalde boodschappen, producten of reactiepatronen dan ligt manipulatie voor de hand. Dat gebeurt in zekere zin al, de aanpak van Apple bijvoorbeeld, een typisch enneagram type 3 bedrijf, is heel duidelijk geënt op de karakteristieken van type 3 klanten, met uitlopers naar type 6 en 9 en een us-them marketing aanpak die daar gebruik van maakt. Maar hoe ver kan dat gaan? Is het acceptabel, als verzekeraars op basis van wat eenvoudige en quasi onschuldige vragen of enneagrammatische verbanden tussen type en bijvoorbeeld de kleur en merk van uw auto de polisvoorwaarden en premies gaan differentiëren omdat nu eenmaal type X ongevalsgevoeliger is dan type Y? Of dat de politie bepaalde persoonlijkheidstypen maar op voorhand meer in de gaten gaat houden of zelfs maar preventief gaat opsluiten of de overheid via beroepsverboden bepaalde types uitsluit? En denk niet dat de enneagram-typologie alleen bepaald kan worden door ellenlange vragenlijsten in te vullen. Ichazo hoeft alleen maar naar een foto te kijken om je te typeren, en ook de eneagramdeskundige Jorrit Jorritsma geeft uiterlijke kenmerken. Je lichaamsbouw is al een weggever, je spraak is snel te analyseren en je voorkeuren qua mode, voedsel, muziek, huisdier, merken en hobby’s zijn vrij gemakkelijk met een redelijke precisie te vertalen naar een enneagramtype.
Generieke stigmatisering, en dus discriminatie, niet op etnische maar op karakterologische grondslag ligt dan op de loer. Enneagram en privacy staan lijnrecht tegenover elkaar; zet je type op Facebook en de kenner kan aan de gang, met op zich goedbedoelde acties, mailingen of adviezen. Want door te weten wat iemand beweegt kan men bijvoorbeeld reclame veel specifieker richten op een bepaald type en daarmee 8/9 de van de kosten, milieuvervuiling en moeite besparen.
Het enneagram is in die zin een tijdbom, want zelfs als het maar gedeeltelijk zou werken in de hierboven aangegeven zin, dan is het commercieel en politiek al handig om er op grote schaal gebruik van te gaan maken en ik heb wel eens het gevoel dat sommige bedrijven en politici dat ook goed beseffen.
Masker en Kind
Er is nog een andere kant aan het enneagram, namelijk de beperking ervan tot de persoonlijkheid, het uiterlijke gedrag, het ego, het “dagelijkse” gedrag. De belofte, dat je door je enneagramtype te kennen en je gedrag te kunnen herleiden tot min of meer automatische reacties je daar afscheid van kunt nemen en je spirituele kern kunt ontwikkelen, wordt gesuggereerd, maar nauwelijks uitgewerkt. Zelfs al zou het enneagram ook inzicht geven in je diepere lagen, dan is dat veel minder duidelijk dan de toepassing van het systeem op de buitenkant, de oppervlakkige reacties en automatismen van wat Gurdieff onze slapende identiteit noemde. Het enneagram is een prima middel om het “normale”, alledaagse gedrag te analyseren en te duiden, maar het zegt volgens mij weinig over wat er onder (of boven) die schil ligt qua diepere en goeddeels onbewuste lagen.
In vrijwel alle boeken en cursussen geeft men hoog op over het spirituele karakter van het enneagram, het zou een werktuig voor verdieping zijn, maar dan gaat men uit van de aanname dat schaven aan het ego, het bewustworden van de fixaties en drijfveren maakt dat men die niet alleen opruimt, maar dat men dan vanzelf de (weg naar de) diepere lagen en de ziel vrijmaakt. Alsof mensen, die in hun gedrag weinig of geen kenmerken van hun enneagramtype vertonen, daardoor “heilig” of zelfgerealiseerd zijn of worden. Dat door kennis en bewustzijn en het “schoonmaken” van de ego-reacties vanzelf de spirituele kern, in monistische zin de goddelijke vonk, naar buiten komt, is een aanname, in de praktijk kom ik niet zo veel heiligen tegen of zelfs maar mensen die be”leven” wie ze werkelijk zijn.
Ik geloof, dat echte inzichten, echte verdieping en echte therapie en genezing alleen mogelijk zijn, als we op het diepere niveau kunnen komen en dus het onbewuste bewust maken. Dat is geen nieuws, vrijwel alle grote tradities en religies benadrukken dat we door het ego heen moeten, het innerlijke kind vrijmaken en de goddelijke vonk of het hogere zelf moeten vinden en integreren. Het ego, de persoonlijkheid die je ontwikkeld hebt om met de “wereld” om te gaan, heeft z’n functie en kan zelfs als je beste vriend gezien worden. Het is de les die je op soms ongemakkelijke wijze dwingt tot zelfreflectie. In die zin kan het ego of de persoonlijkheid (en de geleidelijke reductie ervan) dan als een noodzakelijke ontwikkeling worden gezien om ons pad te vinden en de lessen van het leven te leren.
Het is interessant dat Gurdieff
zelf voor wat betreft de innerlijke ziel uitging van een twaalftal typen voor
de essentie en lotsbestemming die door planetaire invloeden wordt bepaald. Dat
doet dan weer denken aan het 
Human Design System van Ra Uru
Hu, een soort I Ching astrologie. Dat is ook een
krachtig analyse-werktuig, dat uitgaat van een soort combinatie-horoscoop met een splitsing in duiding van de
onbewuste essentie (design) en de bewuste persoonlijkheid. Jorritsma
werkt ook met die link. De Weense filosoof Arnold Keyserling, ook een leerling van Gurdieff
werkte die verbinding weer wat anders uit met een astrologisch wiel met twaalf partities rondom het enneagram met negen. Zijn wiel,
bedoeld als een universele mind-map, is een
combinatie van de vier Jungiaanse functies met de
drie centra van Gurdieff. De vier functies die Jung gebruikte voor persoonlijkheids-typering,
namelijk denken, voelen, sensatie en wil/intuïtie hebben namelijk wel een
duidelijke fysiologische relatie met de hersenkwadranten van de cortex, de Gurdieff "three-brained being" indeling komt overeen met het fysiologisch, maar conceptueel bruikbare triune
brain concept van Paul D. MacLean
met een lijf, hart en hoofd (gut, heart, head) indeling. De verwijzing naar een fysiek-functioneel
te onderscheiden reptielachtig, een paleomammalian (limbisch) en neomammalian (neocortex) hersendeel is door hersenonderzoek wel
achterhaald, maar de in de enneagram-theorie aangegeven
verschillen in snelheid, functie en aangestuurde emoties zijn herkenbaar voor
de drie centra, waar ze ook gelokaliseerd zijn. Ook als model voor de
ontwikkelingsfasen van het menselijk brein is het triune model nog valide. Het vrij complexe Keyserling wiel combineert wel aardig allerlei 
esoterische
leringen en modellen, maar zaken zoals psi-vermogens
als telepatie, intentionaliteit en mind-over-matter blijven er buiten. Toch geven de quantum-theorie en moderne fysica wel aan, dat bewustzijn
een deel is van de “realiteit” zoals we die (met intentie) waarnemen en dat de
materiële wereld en de psyche dus niet los van elkaar staan.
Daarom is het denkbaar, dat we voor een beter begrip van onze psyche en dan vooral voor het verkennen van onze lotsbestemming misschien nog wat dieper moeten gaan en meer moeten kijken naar de hypercommunicatiemiddelen als de astrologie of de I Ching, die ik als antennes naar de toekomst zie. Hier is ook een link naar de epigenetische rol van DNA zoals Bruce Lipton die schetst. Hij wijst erop, dat identiek DNA zich toch in verschillende richtingen kan ontwikkelen door een andere omgeving en dat we daar keuzes in kunnen maken en onbewust ook vaak maken. Want waarom krijgt de een wel en de ander niet een bepaalde ziekte of intelligentie, is het misschien zo dat wij (of ons DNA) op het diepste niveau de toekomst al kennen of voelen?
Het innerlijk kind is een grotendeels onbewuste laag, die ook een ontwikkelingsgang kent en waarbinnen dan de kern of het hogere zelf, de goddelijke vonk of ziel besloten ligt. Het bestuderen van het innerlijk kind, de relatie daarvan met de lotsbestemming, talenten en levenspad en waar dat door bepaald wordt lijkt me daarom essentieel, als we met inzichten als het enneagram echt verder willen komen. Nu kan er ook voor de diepere lagen een enneagram bepaald worden, Willem Jan van de Wetering ziet dat als het zielenscenario. Later ontwikkelt zich dan in zijn visie een kindscenario en persoonlijkheids-enneagram en soms, door zeer traumatische ervaringen, nog weer een ander. Wat voor mij mist is een helder verband tussen die typologie op zielsniveau en op egoniveau en ook de rol van het archetypische en collectief onderbewuste komt niet uit de verf. Er zijn auteurs die daar om alles aan elkaar te knopen hele constructies voor bedacht hebben, heel interessant, maar niet erg overtuigend omdat het blijft bij anekdotische bewijsvoering. Ik zelf kan buiten de vrij algemene notie dat het ego een defensie vormt geen systematische relatie vinden tussen de structuur van het ego en de diepere doelen, motieven en zin van ons zijn. In die zin geeft het enneagram leuke informatie en inzichten over wie we denken te zijn, maar is te beperkt als we daar doorheen willen breken. We kunnen met wat het enneagram ons leert een stuk verder komen in het schaven aan ons ego, de mechanismen en verdedigingsprocessen die daar spelen herkennen, begrijpen en ontgroeien, maar het geeft weinig aanknopingspunten voor de wezenlijke vragen, waarom ben ik hier, wat is het doel en de zin van mijn bestaan?
Mijn kritiek op het enneagram in dit opzicht treft niet alleen dat model. Moderne inzichten en methoden als gedragstherapie, NLP, familie-opstellingen, hypnotherapie, Biodanza en biodynamica beogen vaak wel de diepere lagen te bereiken, maar komen in de praktijk vaak neer op wat aanpassingen in de persoonlijkheid en oppervlakkige lagen. Men ruimt trauma’s op, leert betrekkelijkheid, ontstijgt deels de subjectiviteit, waardoor men misschien beter functioneert, meer wordt wat de ander(en) graag zien, maar die aanpassing legt ook weer een nieuwe afweerlaag rond het diepere zelf. Men verbetert de verdediging door meer aanpassing, door symptoombestrijding. Daarmee wordt de verbinding met de oorzaken, die in diepere lagen liggen, moeilijker gemaakt.
Het enneagram verklaart in ieder geval op egoniveau veel, en dat is verbluffend en helpt het eigen of andermans gedrag te duiden in termen van de meest niet herkende fixatie, vermijding, automatismen, voorkeuren, zwakheden en sterktes, maar geeft weinig inzicht in de diepere lagen.
Een breed en vercommercialiseerd gebruik van het enneagram buiten het zelfanalyse kader is dus daarom gevaarlijk, omdat het kan leiden tot maatschappelijke verkokering en stigmatisering en in de praktijk een doorbraak naar het diepere zelf, naar de zelfrealisatie of verlichting of tenminste naar een diepere integratie en bewustwording kan belemmeren.
Luc Sala
Luc Sala is journalist, schrijver en mediaondernemer van o.a. het alternatieve
televisiekanaal Kleurnet in Amsterdam (1996-2001), waarvoor hij vele leraren en
goeroes interviewde, een deel daarvan staat op YouTube.
Zijn website is www.lucsala.nl en hij is
betrokken bij het spirituele centrum www.myster.nl
Een artikel van mij uit 1993 over het enneagram staat hier, verder een analyse van de Transcendente Meditatie beweging in relatie tot het enneagram, nog een algemeen artikel over enneagram en zelfontdekking, en over enneagram en marktsegmentatie